Qıymetli Qırım sakinleri, Ukraina Mudafaa Quvetleri Qırımdan duşmanlarnı quvıp, yarımadanı qaytarmaq içün elinden kelgenini eteler. 

Azatlıq yolu, yazıq ki, pek qıyın arbiy esnas. Faal cenk areketleri ve işğalden azat etüv vaqtında ealige telükeler arta. Bundan da ğayrı, rusiye işğalcilerniñ içi qaralığı sıñırsızdır: olar er türlü tsinik provokatsiyalarğa azır, hususan, barışıqlı insanlarnı “canlı qalqan” olaraq qullana bileler.

Siziñ ayatıñız ve sağlığıñız – Ukraina içün eñ müim şeydir. Şunıñ içün sizden özleriñiz ve qorantalarıñız içün eñ yahşı qayğırmağa rica etemiz.

Lütfen, bu sade, amma müim telükesizlik talimatlarını diqqatnen oqup saqlañız. Kerçekten de kritik bir vaziyette sakin ve emin areket etmek içün evelden azırlanıñız. 

Öz-özüñizge diqqat etiñiz, işanğan insanlarıñıznen beraber olıñız ve unutmañız: Qırım – bu Ukraina!

Qoranta ve yaqınlarnen areket planı aqqında añlaşuv

Qoranta ve yaqınlarıñıznen bütün ihtimallarnı muzakere etiñiz: bütün qoranta evde toplanğan olsa, ya da bir yaqın evde olmasa.

Fevqulâde vaziyet siz farqlı yerlerde olğanda ola bile. Bu sebepten körüşüv yerleri, marşrutlar ve areket planı aqqında evelden añlaşıñız. Alâqa yoq olsa, bağlanacağıñız aqqında añlaşıñız, körüşüv noqtasını ya da malümat mektübini qaldırmaq içün yerni belgileñiz. 

Er bir qoranta azası içün müim nomeralarnıñ cedvelini azırlañız: yazıp ya da bastırıp alıñız. Aileniñ er bir azası onı yanında taşısın. 

Evni fevqulâde vaziyetke azırlav

bar oluvnı baqıñız:

• uzun müddetli saqlanılğan mahsulat yedegi
• içilir ve tehnikiy suv
• ilâc qutusı
• naqıt para
• vesiqalar ve olarnıñ kopiyaları
• poverbank
• farqlı sim-kartalı telefon
• fenerler, yedek batareyalar ya da olarnıñ akkumulâtorları, çıraqlar
• aş pişirmek içün gaz yanğıç ve yedek balonları
• ateş söndürici
• sıcaq yorğanlar, yuqu tulupları, termo-urba
• tahliye ya da sığınaqqa keçme ihtimalı içün telüke çantası
• yedek yanacaq (avtomobil olsa)
• (maşina bar olsa) yaqıt yedegi

Eger şahsiy evde yaşasañız, eñ sade sığınaqnı öz mağazıñızda temin etiñiz. Oña kirişni teşkeriñiz ve kerek olsa, anahtarlarnı saqlağan şahısnı tapıñız.

Eger evniñ mağazı ya da tsokol qatı olsa, anda evelden boş yerlerni temizleñiz, tökülmeler, küf, teller yoqmı, yarıqlar çalışıp çalışmaymı ve oturmaq/yataq içün yer barmı teşkeriñiz. O yerde suv, fener, ilâc, örtü, gigiyena malzemeleri ve aşayt mahsulatlarını azırlañız.

Esli-başlı qomşularğa ya da öz başına areket etip olamağan insanlarğa meskenni, telüke çantalarını azırlamağa yardım etiñiz, kerek olsa, sığınaqqa alıp barıñız.

Sığınaq – fevqulâde vaziyetlerde insanlarnıñ uzun müddetli bulunması içün yapılğan, germetik bir inşaattır. Sığınaqnı tapmaq içün, “Sığınaq” ya da “Grajdanlıq imayesi obyekti” işaretlerini qıdırıñız.

İşğal etilgen yarımadanıñ bir çoq bomba sığınağı ya qurulmağan, ya da qapalı, ya da çöplüknen tolu. 

İşğal memuriyetleriniñ yalan aytqanlarına inanmañız – öz telükesizligiñizni özüñiz qorçalañız:

• eñ yaqın sığınaqnıñ yerini evelden teşkeriñiz ve yolunı ögreniñiz;
• sığınaq olmasa, yataqhanelerni özleriñiz qurıñız (buña qomşularıñıznı qoşulıñız), kiriş qapısınıñ üstüne parlaq boyanen “ЛЮДИ” sözüni yazıñız.

Eñ adiy sığınaqlar – evlerniñ mağazları ve tsokol qatları, yerastı parkovkalar ve yerastı keçitlerdir. Anda, qısqa vaqıt içinde açılğan ateş vaqtında saqlamaq mümkün. Eñ telükesiz birinde bir qaç çıqış bar (olardan biri binanıñ tışında).

Adetince böyle inşaatlar tükânlar, idman salonları, skladlar olaraq qullanıla. Saipler fevqulâde vaziyetler içün tayinlengen yerlerni bilmeli ve insanlarğa kiriş imkânını bermek kerekler. Ev saiplerinen bağlanmaq içün telefon nomeralarını evelden belgilemek tevsiye etemiz.

Ev ayvanlarıñız olsa, olar içün taşıyıcı, caq maskası ve boyun yipi, bir qaç künlik aş ve suv, sevimli oyuncaq azırlañız. Olarnı qayğırıñız, qapalı evde qaldırmañız.

Telüke çantasına ne qoymaq kerek?

Şeylerni eki kategoriyağa bölmek tevsiye etemiz.

1. Sığınaq içün rükzak

Bu, ava telükesi ya da başqa bir fevqulâde vaziyet vaqtında acele alıp ketile bilgen eñ müim şeylernen küçük bir rükzak. O, evden uzaq bir qaç saat devamında raatsız qalmamağa, alâqada olmağa ve er şeyni qolda tutmağa yardım etecek. Rükzagiñizni evden çıqqan yerden saqlap qalıñız, kerek olsa, ibadetlerge barıp, vaqıtıñıznı ğayıp etmeñiz.

Rükzakqa qoyıñız:

• polietilen qutusında pasport ve bütün kerekli vesiqalarnıñ kopiyası (Ukraina vesiqaları olsa, olarnı da);
• para (bank kartları ve naqıt; banknotlarnı farqlı yerlerge dağıtıñız);
• bir kâğıtqa tuvğanlarnıñ ve diger müim temaslarnıñ telefon nomeraları yazılğan, em de alâqa yoq olğanda körüşüv yeriniñ haritası yazılğan;
• bina ve maşna anahtarları;
• qıymetli şeyler (noutbuk, planşet, bezekler, aile yadikârlıqları ve fotoresimler);
• cep telefonları içün yüklendirgiçler ve poverbanklar;
• ilâc qutusı;
• aş-suv.

2. Acele tahliye içün çanta

Bu, acele ve uzun müddetke şeerni terk etmege ya da başqa bir bölgegege köçmege mecbur olsañız kerek olacaq taqım.

Maşinañız olsa, tahliye çantasını maşnanıñ yük bölüginde saqlañız. 

Maşna olmasa, onı evde saqlañız, lâkin onı acele sürette alıp ketmek içün evden tahliye etilse, azırlav talap etilmeycek.

İçine qoyıñız:

• küçük bir radio;
• fener, sernikler, çaqmaq, çıraqlar;
• yedek tuşlı telefon;
• kompas, saat (ihtiyac suv keçirmez, mehanik);
• yedek batareyalar;
• çoq vazifeli alet (multitül), pıçaq, biz, burğuç ve maqaslar nen;
• keskin bir pıçaq, balta;
• işaret vastaları: sızğıravuq, flayer;
• çöplük paketleri;
• keniş skotç rulonı;
• defter, qalem, qarandaş ya da marker;
• suv temizlev apları;
• ipler, ineler;
• 4-5 mm, uzunlığı tahminen 20 m sintetik sıcım;
• sıcaq urba;
• içki kiyim ve çoraplar;
• qaviy oñaytlı ayaqqabı, yahşıca suvğa dayanıqlı;
• çadır, karemat, yuqu tulubı (boş yer olsa);
• gigiyena vastaları;
• savut (qazançıq, flâga, qaşıq, sançqı);
• bir insanğa eki litr suv (bu miqdar eki künlik ihtiyacıñıznı qapata, amma siziñ telüke çantasıñıznı ağırlaştırmaz);
• eki künlik aşayt malları;
• fotoresimler ve vesiqalar skan kopiyaları.

Çantañıznıñ üst cebine ya da yan cebine adıñıznı ve kontaktıñıznı yazıp qoyıñız. İmkânıñız olsa, yaqınlarıñıznıñ ya da er vaqıt beraber olğan insanlarıñıznıñ fotoresimlerini yanıñızda taşıñız – gruppa bölünse, olarnı tapmağa yardım eter.

Eşyalarıñıznı toldurğan soñ, çanta ve torbanı köterip, yürmege tırışıñız. Ağır olsalar, içindekilerni yahşılaştırmağa tırışıñız: olarnı uzaq mesafelerge tek başına taşımaq müimdir.

Balanıñ çantası ve cebine, adı, doğğan yılı, eviñizniñ adresi, tayin etilgen yeri ve ana-babasınıñ adları ve temasları yazılğan işaretler qoyıñız. Balağa bu tezkere ne vaqıt ve qullanuvı añlatıñız.

Ev ayvanlarını qayğıruv

• Quru yem ve suv yedeklerini azırlañız.
• Taşıyıcı, kötergiç, caq maskası ve boyun yipini azırlañız.
• Quturuvğa qarşı aşı yaptırğanıñızdan emin oluñız.
• Çantanıñ içine ayvan pasportını qoyıñız.
• Ayvanlarnıñ adları ve eñ az eki insannıñ kontaktlarınen jetonlarnı yapıñız.
• Ayvanlar içün temel ilâclarnı alıñız.

Ev ilâc qutusına ne qoymaq kerek?

Qan tökülmesini toqtatmaq içün turniket (evimizniñ er bir azası içün eñ azdan eki turniket). Amma onıñ qullanğanına ögrenmek kerek. Bunı yapmaq içün, meselâ, mında kösterilgen videolarnı baqıñız. Daa idman turniketini da idman içün almağa tevsiye etemiz. Onı kerçek bir yaralanma vaziyetinde qullanmaq mümkün degil. Qıtayda yapılğan, tasdıqlanmağan turniket ve turniketlerni almağa tevsiye etmeymiz.

Siziñ ölçüsiniñ pap-qaviy 4 dane qolçağı.

Turniketler ve qolçaqlar – er vaqıt yanıñızda kerek olğan şeylerdir. Atta yanıñızda tolu ilâc qutusı olmasa. Olarnı çanta, ceket ya da rükzakqa ayırıñız, böylece eñ azından bir turniket ve bir qolçaq qoyıñız.

• Çeşit ölçüli steril marlâ yağbezler, steril olmağan marlâ bintler.
• Çeşit şekil ve ölçüli plastıraşlar (bu cümleden, közler içün de), qaviy skotç.
• Elastik, tesbitli bintler (birinde eki dane).
• Gemostatik bint.
• 6 düymlü İsrail binti (basım aplikatorınen).
• Üçköşeli sarğılar.
• Sanitayzer, spirtli yağbezler.
• Antiseptik (hlorgeksidin ya da 70% spirt)

Müim: yeşil ilâc, yod, gidrogen peroksidi antiseptik olaraq qullanılmay!

• Termometr (elektron olsa yahşı olur).
• Spirtsiz yağbezler.
• Yanıq qarşı yağbezler ya da geller.
• suniy nefes aldıruv içün çıtаlı klapan
• Oklüziya sarğı (köküs qafesi yarlıçıq, 2 dane).
• Köz sarğı (2 dane).
• Travmatiksiz maqaslar.
• Yumşaq şina.
• Zarar körgen adamnıñ el-ayağını tesbit etmek içün balaban toquma parçası.
• Yımşaq, karkassız yükler.
• Termo-yorğan (2 dane)
• Termo-paketler.
• Permament marker.

İlâclar

• Ağrı kesici ve araretke qarşı vastalar (paratsetamol ya da ibuprofen).
• Suvsuzlaşuvdan qoruv vastaları ve sorbentler (kremniy dioksid, qara faal kömür DEGİL).
• Allergiyağa qarşı kremler (difengidramin) ya da tabletler (loratadin, tsetirizin).

İlâclarnı içüviñiz aqqında ekimnen mıtlaqa mesleatlaşıñız!

Siziñ ya da qorantañıznıñ sürekli hastalığı olsa, mıtlaqa ilâclarıñıznı (retseptli de, reçetesiz de) ilâc qutusına qoşmağa unutmañız. Bu yedekler eñ az eki aftağa yetecek, eñ yahşısı bir ayğa. 

Sağlığıñızğa diqqat etiñiz. Kerek olsa, ekimnen mesleatlaşıñız ve ilâc qutusına qoşma ilâclarnı qoyuñız.

İlâc qutusınıñ saqlav qaideleri

• İlac ve tedaviylev vastalarını ayrı qutuda, çantada, cemidanda ya da konteynerde balalarğa irişmeycek yerde saqlañız.
• Taşılıp olğan ilâc qutusı, yarıq ve yañğızlıqtan qorçalamaq içün küçlü bir soyunı saylañız.
• İlâclarnı er daim soñuna qadar qullanuv müddetine köre teşkeriñiz ve olarnı vaqıtında yañartıñız.

Maşina ilâc qutusında ne olmalı?

Maşina tibbiyet qutusını öz başına toplamaq ya da endi azır olğanını böyle ilk yardım vastalarınen toldurmaq tevsiye etemiz: 

• Qıtayda yapılğan degil turniket (er bir qoranta azalarına 2 dane)
• Gemostatik bint (2 dane)
• Kompressiya binti (3 dane)
• Basım aplikatorınen 6 düymlü İsrail binti (2 dane)
• Oklüziya sarğı (köküs qafesi yarlıçıq, 2 dane)
• Çıtа-klapan / maska-klapan (2 dane)
• Termo-yorğan (4 dane)
• Travmatiksiz maqaslar
• 15 sm x 4 m tesbit etken elastik bint (2 dane)
• 14 sm x 7 m marlâ binti (8 dane)
• Yumşaq şina (2 dane)
• Köz sarğısı (2 dane)
• Yanıqlar içün sarğı (yanıq qarşı gidrogelli) 10 sm x 10 sm
• Yanıqlar içün sarğı (yanıq qarşı gidrogelli) 6 sm x 12 sm
• Tıbbiy sarğılav qıyığı 130 x 90 x 90 sm (2 dane)
• Termo-paket (2 dane)
• Plastır (2 dane)
• Qap-qaviy skotç 5 sm x 5 m
• Permament marker
• Nitril qolçaqlar (S/M/L, 8 çift)
• Qazaiy yarıq savuştırıcı yelegi
• Çanta

Maşina ilâc qutusı saqlav qaideleri 

• Maşina ilâc qutusı, eñ suvuq ve küneş nurları ve balalardan uzaq bir yerde saqlañız. Çanta ya da konteyner küçlü ve qaviy olmalı.
• Devren ilâc qutusını teşkerip, kerekli yerlerni deñiştirmek ve qullanılğan ilâclarnı ğayrıdan tiklemek kerek.
• Maşinanıñ ve ilâc qutusınıñ araret rejimine diqqat etiñiz. İşte bu sebepten paketinizde ilâc olmamalı.

Diqqat! Sarğılav malzemelerniñ tek tam olğan original sarğılıqta uzun ömür müddeti bar (adetince, bir qaç yıl). Plastırlar 6 yıldan ziyade saqlana, soñra ise deñiştirilmeli.

Suvnı yedeklev ve temizlev

Merkeziy suv teminlevi olmasa, evde er vaqıt içilecek suv ve tehnikiy suv yedegi olsun. Aileñizniñ sayısına köre yedekni sayıñız. Bir büyük insanğa künde:

3 litr içme suvı (yemeknen alınğan suvnen beraber);

10-12 litr temizlik ve aş pişirüv içün.

Siz ve qorantañız içün eñ az 72 saatlik suv yedegi bar olğanından emin oluñız.

Suvnı içmek içün temiz, tehnikiy suv, ev işleri içün suv kibi etiketlernen işaretlemek kerek.

Şişelenilgen içme suvı olmasa, quyulardan, şahta quyularından, içme suvını berüv noqtalarından (bu hususan taşıyıcılardan), bar olsa, ve büvetlerden içme suvını qullanıñız. Adreslerini yerli suv idaresiniñ saytından tapıñız.

Eger boranlarda suv çoq vaqıt devamında yoq olsa ya da yedeklerni evelden yapıp olamağan olsañız, işte yardım ete bilecek bazı tevsiyeler.

İçilir suv qayda almaq?

Müim, suv temizlev usulları 100% telükesizlik bermey, amma suvnıñ ğayıp olmasından qurtara bile.

Qazanuv usulı

Suvnı içmek ve aş pişirmek içün alternativ menbalardan qaynatıñız: quyulardan, büvetlerden, suv töküv noqtalarından. Bu onıñ yuqunçsızlaştırılmasınıñ semereli bir usulıdır. Qaynap başlağanından başlap eñ azdan 10 daqqa qaynatıñız. Amma temiz ve yahşı qapatılğan konteynerde saqlansa bile, onıñ qullanuv müddeti bir künden çoq degil.

Suv filtrleri

Şimdi bir qaç suv filtrini satın alıñız ve qaynadıqtan soñ quyu, büvet ve başqa yerlerniñ suvını temizleñiz.

Suvnı dezinfektsiya etüv içün turistik aplar

Suvnı, hlor, yod, hlor dioksidi ya da diger dezinfektsiya vastaları olğan tabletkalarnen dezinfektsiya etmek mümkün. Bu kibi tabletlerni turist tükânlarında, eczahanelerde satın almaq mümkün. Amma qullanuv talimatlarına riayet etiñiz.

Faal kömürnen dezinfektsiya

Bir litr suvğa 4-5 ap kerek. Olarnı kesip, marulğa sarıp, 6-12 saat devamında suvnen tolu konteynerge qoymaq kerek. Bu temizlengen suv üç künden ziyade qullanılmaycaq.

Yağmur ve açıq suv havuzından suvlarnıñ filtrlenmesi (ekstremal usul)

Vaziyet kritik olsa, özen ya da gölniñ suvını qaynatıp, onı filtrden keçirmege mümkün, amma yalıñız göl temiz ise ve bölgedeki suv radiatsiya tozu ile zararlanmasa. Bu usulnı, suvları turğan ya da çiçeklengen suvlar içün qullanmaq mümkün degil: bu suvlar, böcek, bakteriya ve viruslarnıñ çoğaluvı içün müitte ola. Yağmur suvı da telükeli. Amma başqa bir menba yoq ise, onı da, qaynadıqtan soñ, filtrden keçirmek mümkün. Bu usulnı yalıñız kritik vaziyette qullanmaq mümkün: suv quyularından ya da büvetlerden içile bilgen suvnı tapmaq ve onı temizlemek imkânsız, sağ qalmaq ise – birinci nevbette. Başqa vaqıtları açıq suv ya da yağmurdan suv qullanmaq telükelidir. Ve onı tek tehnikiy maqsatnen qullanmaq mümkün.

Suvnı kümüşnen temizlev usulını qullanmağa tevsiye etmeymiz. O, yuqunçsızlaştıruv içün yeterli derecede semereli degil, bundan ğayrı, kümüş ionları organizm içün toksik ve sağlıqqa tamir etilmez zarar ketire bile.

Tehnikiy suv qayda almaq

Suv şeerniñ diger rayonlarında yaşağan tanışlarıñıznıñ evlerinde ola bile. Olarnen bağlanıñız ya da şeerniñ diger köşelerinde tanış olmağan insanlarnen qonuşıñız ve suv yardımını isteñiz.

Tehnikiy suv olaraq açıq suv havuzlarından, tercihen suv qullanılmağan göllerden qullanıñız. Çeşme olmasa, temiz suvı olğan özen ya da göl eñ yahşısıdır. Eger tehnikiy suv ellerni yuvmaq içün degil de, meselâ, tualetni yuvmaq içün kerek olsa, er angi suv havuzından suv kelişe.

Ellerni ya da diger tehnikiy ihtiyaclarnı yuvmaq içün unitaz baçığından suv qullanmaq mümkün. Bir küpke orta esapnen 6 litr suv sığdıra.

Yağmur suvı. Bazı evlerde damlardan yağan yağmur suvını toplamaq içün, damnıñ ögünden mahsus barelge ya da boruğa suv açalar.

Boylerden suv töküñiz. Bunı yapmaq içün, ilk evelâ, suvuq suvnıñ berilmesini toqtatıñız. Suvuqlatıcınıñ tübündeki telükesizlik klapanını açıñız. Qarıştıruvnı “sıcaq suv” noqtasında açıñız ve suvnı idarege toldurıñız.

Eger boyleriñiz başqa şekilde qurulğan olsa, suvnı tam modelinden boşatqanıñıznı tapıñız.

Suvnı daa ziyade temizlemek içün, tehnik usul olaraq, suvnı israr etüv usulını qullanmaq mümkün. Bunı yapmaq içün, qapalı bir cam ya da keramik konteyner kerek. Amma alüminiy degil. Suvnı bir gece tutıp, saba onı bir qaç qat maruldan keçirip, tübünde qurulğan otnı saqlap qalmaq mümkün. Amma bu suv içmege kelişmeycek.

Maşinanı azırlama

Eger maşinañız olsa, evelden teşkeriñiz:

• onıñ tehnikiy becerikliligi;
• yaqıt bagı tolu olğanı;
• sigorta polisiniñ qullanuv müddeti;
• kanistrada yedek yaqıtı.

Qırımdaki şimdiki ameliy vaziyetni köz ögüne alıp, neft bazalarına muntazam ücümler, köpür ve demiryollarında logistik qazalar, em de yaqıt stantsiyasında yaqıt qıtlığınıñ devamlı telükesi öz yaqıt yedegiñiz olması müimdir.

• Eñ yaqın, işanğan qomşularıñıznen qonuşıñız. Er kesniñ 100 litr olması şart degil. Beş-altı qorantada bir 20 litrlik toldurılğan kanistra olsun. Facialı tahliye ya da gumanitar buhran olsa, balalar ve esli-başlı insanlarnı bir qaç maşinanen tahliye etmek içün birleşmek mümkün.
• Yaqıt yedekleriniñ episini bir yerde tutmañız (meselâ, tek bir garajda). O yerge bir sınıq parça uçsa ya da yanğın çıqsa, er şey yanır. Kanistralarnı bir qaç yer arasında dağıtıñız.
• Mal-mülkniñ miqdarını tanış olmağan insanlarğa köstermeñiz. Qırımdaki yaqıt şimdi – qıt ve qıymetli bir menba, bu ise yağmacılarnı celp ete ya da işğal akimiyetiniñ suallerini doğura bile.

Yaqıt saqlavnıñ tehnik qaideleri

Doğru taranı saylañız 

• Yaqıtnı cam şişelerge (olar urula) ve aş plastikasından yapılğan qablarğa (suv şişeleri) tökmege yasaq. Aş plastigi statik elektrikni toplay – bir parıltı atılğanda patlap ola.
• Qışta benzin içün, “PETROL“, “GASOLINE” ya da HDPE (yüksek sıqlıqlı, ateş açmaycaq polietilen) işaretli metal ya da mahsus polimer kanistralar kerek. Tarı qattı olmalı ve basuv vaqtında deformatsiyağa oğramamalı.
• Yazda benzin ve dizel içün (bütün mevsimler) em metal, em de keyfiyetli plastik (HDPE işaretli) kanistralar kelişeler.

2. Saqlama müddetleri

Benzin: 

• zavod benzini (etanol miqdarı – 5% qadar) – bir yılğa qadar.
• kiçik NPZ-dan benzin – bir aydan ziyade.
• yüksek etanol (30%-den ziyade) içerikli benzin – uzun müddetke saqlanmaq içün kelişmey.

Dizel 

O benzinden daa yahşı saqlana, amma mevsimlikke baqmağa pek müimdir. Yazlıq dizelini buzğa çıqarmaq olmaz – o, gelge çevirilip, yağmur tüşecek. Qış dizelini yazda qullanmaq mümkün, amma o daa tez yanır. Gaz ya da antigelnen dizelni özüñiz çetleştirmege tırışmañız. 

Yaqarlıq müddetiniñ bitkenini añlamaq mümkünmi? O, tündelene, sap-sarı ya da qaverenki renkke çevirile. Böyle yaqarlıqnı yedeklerge quymaq olmaz: köçüricini öldüreceksiñiz.

3. Mükemmel şartlar

• Kanistralarnı qaranlıqta saqlañız, tışarıda küneş ışığı körünmesin.
• Eñ yahşı saqlav arareti 15 – 20 °C.
• Kanistralar germetik qapatılmalı. Benzin pek uçucıdır: qapaq tığız olmağanda, yengil fraktsiyalar avağa çıqa ve maşina köçürilmey.

Kanistralarnı “ölüm yükü” olaraq qaldırmañız. Er vaqıt aluv-berüv printsipi boyunca areket etiñiz: yaqıt stantsiyasından yañı yaqıtnen kanistralarğa toldurıñız, ya bir qaç ay devamında turğan yaqıtnı ise, yol içün maşinanıñ bağına töküñiz. Böyleliknen yedekleriñiz er vaqıt taze ve fevqulâde vaziyetlerde qullanmağa azır olacaq.

Aşayt yedeklerini azırlamaq ve aşayt mahsullarını uzun müddetke saqlamaq

Bu yedeklerniñ uzun müddetke bozulmaması içün, olarnı doğru şekilde saqlamaq kerek. 

Öyle malzemeleri uzun müddetke saqlana:

• kürpeler (3 aydan ziyade);
• baqla (bir yılğa qadar);
• makaronlar (tahminen bir yıl);
• cevizler, sımıçqa, peksimetler (2-3 ay);
• konservalar (1 yıldan başlap).

Kürpeler saqlav qaideleri

• Satıp alğan soñ, kürpelerni temiz tarağa töküñiz.
• Qapalı bir tarada (meselâ, cam ya da plastik konteynerde) saqlamaq kerek.
• Qutularnı quru, qaranlıq bir yerde (meselâ, dolapta) tutıñız.
• Makaronlarnı öz qutusında ya da kürpeler kibi saqlamaq mümkün.

Baqla saqlamaq içün müimdir:

• quru müit, çünki nem mantarnıñ ösmeniñ sebebi ola bile;
• oñaytlı tara: qutu, paket, konteyner, çuvalçıq.

Quru, suvuq, qaranlıq bir yerde cevizler ve sımıçqa içün eñ yahşısıdır. Onı qapaq ya da qapaqlı plastik qutusına qoymaq mümkün. Ekinciden, qoqlalarnıñ taze olması pek müimdir, çünki bu daa çoq saqlanılmasına yardım ete, ekinçiden ise, tohumlarnı qapalı paketlerde satın almaq kerek.

Sebze ve meyvalarnıñ çoqusı buzdolapta saqlansa da, qartop, havuç, qarpız, alma ve soğan quru ve qaranlıq yerlerde de saqlana bile. Eñ esası, bu yerni nemli tutmamaq kerek, çünki sebze ve meyvalarda mantar peyda ola bile.

Aşayt mallarını uzun müddet devamında saqlamaq içün, olarnı tek çiy şeklinde saqlamaq kerekmey. Meselâ, meyva, sebze, balıq ve etni konservalamaq mümkün. Konservalar bozulmasın, emin olmaq kerek ki:

• bütün konservatsiya içün kerekli savut sterildir;
• bütünley temiz mahsulatlar;
• mahsulat taze, bozulğanlıq alâmetleri yoq;
• mahsulat bütünley pişirgen (yemek çiy olmamalı);
• baharatlarnı qoşmazdan evel, bakteriyalarnı yoq etmek içün, küçük ateşte qızdırmaq kerek.
• keyfiyetli ve yahşı qapatılğan qapaq (görünen saqlanuvnı aşağı-yukarğa çevirerek teşkermek kerek)
• balıq ve et konservaları pişirilgen soñ kerekli derecede suvuqlanğan (odada +20°C olmalı)

Et ve balıq konservaları içün müimdir

Camlı banka, rezina qasnaçıqnen qapaq demir qapaq baqqanda daa yahşı qapatıla.

Balıqnı pul ve iç alâtından yahşı temizleñiz.

Eñ yahşısı, +12°C-ge qadar ararette quru ve qaranlıq bir yerde saqlamaq. 

Sebze ve meyvalarnı saqlamaq içün şunı yapmaq kerek:

• bankalarnı quru, qaranlıq bir yerde saqlañız.
• eñ yahşı saqlav arareti +20°C.

Kerekmey:

• konservalarnı küneş nurlarınıñ altında tutmaq;
• onıñ araretini keskin tarzda deñiştirmek.

Müim! Eger konservalarnıñ keyfiyetsiz olğanından şübeli olsañız, olarnı iç bir vaqıt aşamañız. Bozulğan konserva mahsulatnı aşamağa yasaq.

Etni çiy-qurutılğan alda oda arareti altında bir ay devamında, buzdolapta ise yarım yılğa qadar saqlamaq mümkün. Meselâ, uzun müddetke saqlanmaq içün tavuq filesini şu retseptten yapmaq mümkün:

• 12 saat devamında baharat ve tuz içinde batırmaq;
• marinadlağan soñ fileni öz zevqı içün baharat qarışmasında bulamaq;
• steril bir bintnen sarılmaq;
• yahşı avalandırılğan bir odada asmaq (yazda balkonnıñ küneşli tarafında asmaq mümkün, diger mevsimlerde ise çekmeçniñ altında ya da batareyanıñ üstünde qoymaq daa yahşı);
• 3 kün içinde aşalğan mahsulatnı aşamaq mümkün (oda arareti altında saqlamaq isteseñiz, tavuqnı daa bir qaç kün devamında pişirmek kerek).

Arbiy areketler alanında areket etüv qaideleri

• Er vaqıt şahsiyet şeadetnamesini özüñiznen taşıyıñız. Para ve vesiqalarnı ayrı yerlerde tutıñız, böyle olarnı saqlamağa daa yahşı.
• Kiyim cebinde qan gruppası ve ihtimallı sağlıq problemleri (ilâclarğa allergiyası, sürekli hastalıqlar) aqqında yazılarnı saqlap qalıñız.
• Mümkün olsa evden ve işten tışqa kerekli sebepsiz çıqmamağa tırışıñız, insanlar toplanğan yerlerden qaçıñız.
• Ukraina atributlarını köstermeñiz: bu tecavuzcı açuvlata bile.
• Ev, iş ya da sıq ziyaret etken yerleriñizge eñ yaqın olğan sığınaq yerlerini hatırlañız.

Saqın-saqın

• Planlarıñıznı şübeli ve az tanış olğan insanlarğa aytmañız.
• Tanış olmağan insanlarnen qavğağa çıqmañız, ihtimallı provokatsiyalardan saqlanıñız.
• Tehnika kolonnasından ve arbiy maşinalardan uzaq turıñız.
• Arbiy urbasında insanlarnıñ yanında foto ve video çıqarmañız. Olarnıñ areketlerini qayd etmege tırışmañız.
• Cenk areketlerini közetmeñiz, atışlar eşitken soñ saqlanıñız.
• Özüñiznen silâ taşımañız, arbiylerge silâğa oşağan bir şey köstermeñiz.
• Taşlağan silânı ya da patronlarnı cıymañız.
• Patlav telükeli ya da tanış olmağan başqasınıñ eşyalarını tiymeñiz, çünki adiy ev eşyaları mombalaştırılğan ola bile.
• Arbiy urbası, kamuflâjlı urba ya da şevronlarnı kiyip yürmeñiz. Qaranlıq renklerde kiyimlerni saylañız, olar diqqatnı celp etmey. Er angi timsalden saqlanıñız, çünki olar tahmin etilmegen bir tesir ete bile.
• Eger siz işğalciniñ daimiy ya da köçüci arbiy obyektleri yerleşken yerde yaşasañız, olardan tezce uzaqlaşmaq kereksiñiz. Tahliye vaqtında degil de, uruş başlağanından EVEL ketmek kerek.
• Meskün yerniñ tışında tıqanıqlıqlar ola bilecegini közde tutıñız. Qırım yarımadasınıñ sıñırlarında cenk areketleri vaqtında daa telükesiz yerlerge köçmege tevsiye etemiz. Qanunsız qurulğan “Qırım köprüsiniñ” yanında yer telükesiz DEGİL.
• Meskün yerden tahliye etilgende, naqliyatnıñ er tarafına beyaz toquma bağlañız, arqa ve yan pencerelerinde parlaq ariflernen  “ЛЮДИ” (balalarnı alıp ketkende “ДЕТИ”) sözüni yazıñız.
• İşğal etken memleketniñ askerleri çıqıp ketkende cenk cinayetlerini yapa bileler – bütün dünya bunı kördi, – şunıñ içün şeeriñizde cenk olsa, lütfen, sığınaqta qalıñız.
• Rusiye askerleriniñ cesetlerine, em de yollarnı qapatqan er angi şeyni tutmañız. Unutmañız: çekilgende işğalciler bütün territoriyalarnı, atta öz askerleriniñ cesetlerini bombalaştıra bileler.
• Şeeriñizge/köyüñizge Ukraina arbiy hızmetler kelseler, olarnıñ tevsiyelerini icra etiñiz: sığınaqtan sorağan suallerge açıq-aydın ve yüksek sesnen cevap beriñiz, emirlerni doğru ve qattı yerine ketiriñiz, rednen munaqaşalarnı etmeñiz: er bir daqqa müimdir.
• Unutmañız ki, duşman, ealini aldatmağa ya da Ukraina askerlerini bir şekilde itibardan tüşürmek içün ukrayin urbasını kiyip ola. Diqqat etiñiz: ukrayin arbiyleri terroristik areketlerni YAPMAY ve yerli ealinen QAPATILMAY.

Nariye silâdan atış

Nariye silâdan atış, yani pistoletler, avtomatlar, tüfekler, qurşunatqıçlarnıñ ateşi açılsa, ne yapmaq kerek?

Evde pencerelerden ve qapılardan uzaq, qorçalanğan yerlerde saqlanmaq kerek. Meselâ vanna odası, yolnıñ basamağı. İmkân olmasa, yatıp, siziñ üstüñizni külümsirev ve mermilerden qorçalaycaq şeylernen qapatıñız. “Eki divar qaidesi”ne riayet etiñiz: pencerelerden ve soqaqtan siziñ eki eñ az divar ayırğan yerde saqlanıñız. Birinci divar darbe ala ve yıqıla, ekinci ise sınıq parçalardan ve patlav dalğasından qorçalay.

Açıq yerde olsañız, tezden yerge tüşip, qollarıñıznı başıñızğa qapatıñız. Er bir çıqıntı, atta trotuar, yerniñ teregi ya da çuqur da semereli qoruv ola bile. Em de beton çöplük qutusında ya da merdivenlerde saqlanmaq mümkün. Maşinalar ya da qavehanelerniñ arqasında saqlanmağa tırışmañız – olar sıq-sıq nişan olalar.

Unutmañız: beden telükesiz alda olmalı. Gruppalaşıp, embrion şeklinde yerleşeceksiñiz. Ayaqlarıñıznı ateş etilgen yerge çevirip, ellerni başıñızğa qapatıp, ağıznı açıñız.

Ateşniñ toqtatılmasını bekleñiz, belki de beş daqqa devamında ateş açılmaycaq.

Minomet atışları

Yüksek sesi ve patlavı ise, siziñ artilleriya, bomba ya da uçaq ücümleri alanına kirgenini añlata bile. Ne yapmaq kerek?

Bir silânı eşitseñiz, ve eki-üç saniye soñra patlasañız, anda yerge tüşüñiz. Elleriñizni ya da başıñıznı çuvalnen qapatıñız. Birinci silâ patlağan soñ, saqlanacaq yerni tez tapıñız. Eñ azından teren sığınaqnı tapmaq kerek.

Sığınaq içün kelişe: yerastı keçitler, metro, sığınaq, çuqur, yol tübünde keñ suv borusı, yüksek bordür, kanalizatsiya qapısı.

Atış neticesinde naqliyatta bulunsañız, acele toqtatılmasını talap etiñiz ve yoldan uzaq turıp, yerge yıqılın. Elleriñizni qulaqlarıñızğa qapatıp, ağızıñıznı açıñız: bu, kontuziyadan qurtarır.

Yollarda, kemerler altında, merdiven meydançıqlarında, evlerniñ azbarlarında, maşina tehnikası, benzin stantsiyaları yanında saqlanmaq telükesizdir. Üyme tübünde olmağa ya da yaralanmağa telükesi bar.

İç bir vaziyette sınıq parçalarnı öz-özüñizden temizlemeñiz – Facialı-qurtaruv hızmetiniñ mütehassıslarını bekleysiñiz.

Artilleriya atışları

Eger künde avada tüstü izini ya da gece patlavını körseñiz, ihtimal, silâ artileriyasınıñ atışına oğradıñız (meselâ, BM-21 “Grad”).

Deral yerge yıqılıñız, başıñıznı qollarıñıznen ya da çantanen qapatıñız.

Birinci ateş açılğanda, yatıp qalıñız, soñra ise telükesiz, teren bir yerde saqlanıñız. Köşede ve çıqıştan uzaq olmağan yerni saylañız, böyle etip, bir silâ zararı olsa, evni birden terk etmek mümkün.

Ücüm bitkeninden soñ eñ az 10 daqqa sığınaqta qalıñız, çünki ücümniñ devam etüviniñ telükesi bar.

Dronlarnıñ ücümleri – qoruv usulları

Qurtaruvnıñ esas qaidesi: dron sesini eşitseñiz ya da kökte onı körseñiz – deral sığınaqqa barıñız!

Eger sığınaq yaqın olmasa:

• evniñ azbarında ya da tsokol qatlarında saqlanıñız;
• Eger olmasa, “eki divar” qaidesine uyıñız (yani telükeden eki divar ayırmalı).

Saqın-saqın gizlenmeñiz:

• podyezdlerde;
• kemerlerniñ altında;
• merdivenlerde;
• Memuriy binalardan, strategik ve arbiy obyektlerden, benzin stantsiyalarından uzaq turıñız.

Eger siz telüke vaqtında naqliyatta bulunsañız, acele çıqıp, yoldan uzaqlaşıñız, saqlanıñız.

Hatırlañız: tüşken dronnı ya da onıñ parçalarını iç bir vaziyette qolnen tutmaq yasaq!

Bombalaştırılğan topraqlarda bulunsañız

Arbiy areketler vaqtında ve topraqlar azat etilgende duşman yol, orman, deñiz yalısı ve atta terk etilip unutılğan ev ve turmuş eşyalarını bombalaştıra bile. Unutmañız: zemaneviy bombalarnıñ şekli farqlı ola bileler – adiy plastik “yapraçıqlar”dan oyuncaq ya da cep telefonı olaraq gizletilgen qapqanğa qadar.

• Yalı, orman, tarla yollarından uzaq turıñız. Plâj, orman dağ ve insannıñ ayaq basmağanı topraq yollarğa çıqmañız. Duşman yalı kenarı ve arbiy obyektlerge yollarnı faal şekilde bombalaştıra. Tehnika endi ketken ya da faal qullanılğan asfaltlaştırılğan yollarnı qullanıñız.
• Topraqtan bir şey almañız. Coyulğan paalı telefon, fener, bala oyuncağı ya da güzel qutu olsa bile.
  Tınç yaşağan vatandaşlarğa zarar ketirmek içün işğalciler turmuş eşyalarını gizletme usulını sıq qullanalar.

Şübeli bir eşya körseñiz, ne yapmaq kereksiñiz?
Bomba havfsızlığınıñ esas qaidesi – “Yanına kelme! Elleriñe alma!”

Toqtañız ve telâş etmeñiz. Telükeli obyekt olğan yerni közlerinen qayd etiñiz.

1. Etrafıñızda olğan insanlarğa haber beriñiz. Etrafıñızdaki insanlarğa yüksek sesnen, amma sakin bir şekilde qıçırıñız: “Toqtañız! Mında bomba/telükeli bir eşya bar!” Er keske toqtamağa ve er bir areket etmemege aytıñız.
2. Ondan uzaq ketiñiz. Tek kelgeniñiz yol vastasınen (adım-adım) keri qaytıñız. Eñ az 100 metrge keri qaytıñız.
3. Yerni qayd etiñiz (mümkün olsa). Siziñ yanıñızda açıq renkli toquma, şerit ya da pıtaq olsa, başqa insanlarnıñ o yerge ketmek telükeli olğanını uzaqtan körmeleri içün telükesiz bir mesafede onı qaldırıñız. Bombanı qoralamaq içün oña yaqın ketmeñiz!

• Tapqanıñız eşyağa YAQINLAŞMAÑIZ ve toqunmañız. Oña ayağıñıznen toqunmañız ve bir yerge alıp ketmege tırışmañız.
• İç bir mehanik areket YAPMAÑIZ: eşyağa taş atmaq, onı urmaq, parçalamaq, alıp başqa yerg ketmek ya da öz başına “telükesizleştirmek” yasaqtır.
   
• Tapqanıñız eşya yanında cep telefonı ve başqa aletlerni QULLANMAÑIZ. Zemaneviy bombalar siziñ aqıllı telefonıñıznıñ radio signalından patlay bile. Sadece 100den çoq metrge keri ketken soñ qurtarıcılarğa telefon etiñiz!
   
• Oña fizikiy şekilde tesir ETMEÑIZ: eşyanı qutu ya da pıtaqlarnen gizlemeñiz, oña topraq ve suv tökmeñiz. Yanından asla ateş yaqmañız – ava arareti tesiri onı patlata bile.

Malümat telükesizligi qaideleri: duşmanlarğa inanmañız, dostlarına yardım etiñiz

Malümat fezası da bir cebedir. İşğalciler Ukraina silâ quvetlerini qorqutmaq, olarğa inanmamaq ve itibardan tüşürmek içün manipulâtsiya ve yalanlarnı qullanalar.

Mlümat gigiyenasınıñ esas qaideleri

Rusiye haberlerini tenqit etiñiz. Yerli kütleviy haber vastalarınıñ esas maqsadı cenk vaqtında öz ğayıpları ve cinayetlerini gizlemek ve USQ-nı aqaretlemektir. “Ukraina arbiyleriniñ amansızlığı” ya da Ukraina silâlı quvetleri tarafından grajdanlarğa qarşı yapılğan atışlar aqqında haberlerge inanmañız.

Malümat sessizligini saqlañız. İç bir vaqıt ağğa (atta qapalı subetlerde bile) Ukraina tehnikanıñ, Ukraina silâlı quvetleriniñ areketleriniñ foto ya da videolarını yüklemeñiz. Duşman ateşni tüzetmek içün bunı qullana.

Vatanperver körüngen, lâkin şübeli olğan haberlerni ve çağıruvlarnı teşkeriñiz. Tecavuzcı ukrain şiarları ve timsallerinen gizlene bile.

Gadjetleriñizno qoruñız. İnternet tarayıcı tarihını muntazam sürette temizleñiz, mektüplerni ve işğalcilerniñ blokpostlarında şübeli olğan fotoresimlerni yoq etiñiz.

Ukraina resurslarına irişim olsa, devlet organlarınıñ bildirüvlerine diqqat etiñiz. Milliy telükesizlik hızmeti, ordu ve ükümet saytlarında, içtimaiy ağlarda ve içtimaiy yayınlavlarda olğan malümatnı közde tutıñız.

Bu, teşkerilgen menbalarnıñ cedveli

İçtimaiy nutuq:

• Телеканал UA:Перший
• UA: Радіо Промінь
• UA: Українське радіо

Qırım mustaqil matbuat vastaları:

• Qirim Media 
• Crimea Vox
• Терджиман
• Crimea Daily

Devlet hızmetleriniñ saytları:

• Державна служба України з надзвичайних ситуацій
  • facebook
  • twitter
  • instagram
  • telegram
• Збройні Сили України
  • facebook
  • twitter
  • instagram
• Міністерство оборони України
  • facebook
  • twitter
  • instagram
• Міністерство внутрішніх справ України
  • facebook
  • twitter
  • instagram

Akimiyetniñ resmiy WhatsApp kanalları

• Володимир Зеленський – Ukraina Prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ resmiy kanalı.
• Міністр оборони України – Михайло Федоров – Ukraina Mudafaa naziri Mihail Fedorovnıñ resmiy kanalı.
• ДСНС України – Ukraina Fevqulâde vaziyetler devlet hızmetiniñ resmiy temsilciligidir.
• Кирило Буданов – Ukraina Prezidenti Ofisiniñ reisi Kiril Budanovnıñ resmiy kanalı.

Askerlerniñ WhatsApp kanalları

• Повітряні Сили | UA Air Force – Ukraina Silâlı quvetleriniñ ava quvetleriniñ resmiy kanalı.
• Головне управління розвідки МО України – Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi resmiy kanalı

Degerli malümatnı beriñiz

Eger siz duşman tehnikanıñ, canlı quvetniñ, BK skladlarınıñ ya da işğalcilerniñ ştablarınıñ areketini körseñiz, bunı qayd etip, Ukraina tarafına telükesiz şekilde yollañız. Yibergen soñ, haber ve media fayllarınıñ bütün izlerini yoq etiñiz!

Tek işanılğan malümat menbalarını ve telükesiz malümat berüv aletlerini qullanıñız.

Ukraina silâlı quvetlerine yardım etmek içün telgraf telükesiz chatbotları

• Baş istihbarat idaresi (GUR) — duşman aqqında malümat berüv ve koordinatları — @gur_official_bot
• єВорог — о Tehnika ve işğalciler aqqında haberler içün raqamlar nazirliginiñ resmiy botı — @evorog_bot
• Stop Russian War — Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ botı duşman yerleşkenini bildirmek içün — @stop_russian_war_bot

Telükesizlik içün müim: ayaqqabılarınıza tek resmiy bağlantılarnı qullanıñız. Duşman ukrain vatanperverlerini belgilemek içün aman-aman aynı adlarnen ekizlerni yarata. Diqqatlı oluñız!

Diqqat etiñiz! Telegramda er angi bir chatbot qullanuvı telefonıñızda raqam izlerini qaldıra. Sohbet tarihı, keşi, media ve botlarnı qıdırma tarihından silseñiz, bot qullanuvınıñ tek yüzey izlerini temizleysiñiz. Bütün izlerniñ yoq etilüvini tam olaraq kefil etmek mümkün degil.

Şunıñ içün, malümat berüv içün chatbotlarnı qullanmazdan evel, vaziyetni ve telükelerni qıymetlendir. Siziñ cihazıñız er daqqada duşmannıñ eline keçe bile. Bütün telükelerni añlasañız da, chatbotlarnı qullanmağa isteseñiz, esas esaplarıñızğa bağlı olmağan ayrı bir smartfon ve nomera qullanmaq kereksiñiz. İlâve telefonı qullanılmağan vaqıtta daima söndürilmeli.

Vaqtınca işğal etilgen territoriyalardan çıqmağa yardım etecek işançlı teşkilâtlar

Save Ukraine

Telefon 0 800 33 31 29

E-mail info@saveukraineua.org

Telegram @SaveUkraineOfficial

Sayt saveukraineua.org

Helping to Leave

Telefon +380 (93) 177 64 58

Telegram-bot @helpingtoleave_bot

Sayt helpingtoleave.org

Humanity

Telegram @humanity_ask2

Bring Kids Back UA (Ukraina Prezidentiniñ teşebbüsi)

E-mail info@bringkidsback.org

Bala aqları içün ukrain ağı

Telefon / Viber / Telegram +380 50 015 58 46

Sayt childrights.org.ua

BF «Плахта»

Telegram @Plakhta_BF

E-mail plakhta.org@gmail.com

Sayt plakhta.org

Ombudsmenniñ ofisi

Bedava telefon sızığı +380 44 299 74 08

Telefon / Viber / Telegram +380 93 406 80 17

Diqqat: Ukraina devlet qurulışları ve bazı teşkilâtlar Rusiye domenlerinden (mail.ru, yandex.ru) kelgen mektüplerni qabul etmeyler olar avtomatik blok etile.

İmkân olsa, yañı bir e-mail yaratıñız:

eñ yahşı – halqara Gmail (.com), Outlook ya da Yahoo hızmetlerinde;

alternativa – başqa memleketlerniñ poçtası, meselâ, Qazahistan (.kz) ya da Gürcistan (.ge).

Seyaatıñızdan evel

• Qurulıştan Ukraina tarafdarı ya da RF silâlı quvetleriniñ itibardan tüşürüvi mümkün olğan er angi malümatnı evelden silmek kerek: arbiy tehnika, viran etilgen şeyler, silâlı quvetlerniñ mevamları, cenk areketleri aqqında yazışmalar, arbiy ya da siyasiy ukrain kanallarına abune, göñülli ya da memuriy subetlerde iştirak.
• Qullanım qartlarıñıznı, bulut yedekleriñizni ve messencerniñ cash-hatıranı temizleñiz.
• Bütün ilâvelerni bütünley silmeñiz: “Boş” telefon da şübheli ola bile. Neytral programmalarnıñ minimal taqımı ve adiy yazışuvlarnı qaldırıñız.
• Uygulamayı degil, hassas içerikni silin.
• Qaydnamelerni, tarir tarihını ve yüklemelerni, keşiçni temizleñiz.
• Telegram, WhatsApp ve diger messencerlerni (arhivler, saqlanğan beyanatlar, yazılar), fayl idarecilerini, PDF, notlar ve bulut disklerini teşkeriñiz.
• Eki faktorlı autentifikatsiyanı bütün müim esaplarıñız içün qullanıñız ve çıqmadan evel parollarnı deñiştiriniz.
• Parmaq izi ve Face ID funktsiyalarını söndüriñiz: biometrik malümatnı fizikiy şekilde qullanmağa mecbur ete bileler. Tek qıyın raqamlı ya da arif-raqamlı parollerni qullanıñız.
• Avtomatik bulut sinkronizatsiyasını söndüriñiz, ekinci dereceli cihazlardaki esaplardan çıq, qamaçav ekranında beyanatlar kösterilmeycegini teşkeriñiz.
• İmkânıñız olsa, blokpost ya da sıñırnı keçmek içün ayrı “temiz” telefonnı qullanıñız.

Teşkerüv vaqtında

• Tam bir talap etilmese, cihaznı kilitlemeñiz.
• Şifrelerni açıqtan, kameralar ögünde ya da uquq qoruyıcılarnıñ yanında yazmañız.
• Tehnikanı tam söndürilgen alda teslim etiñiz, uyqu rejiminde degil.

Müim, filtrler tek cihazlarıñıznıñ içindekilerni degil de, areket tarzıñıznı da teşkere. Sakinlik, keskin areketlersizligi ve azırlanğan tehnika, teşkerüvden evel malümatnı silmekten daa ziyade telükeni eksilteler.

Sorğuda özüni tutuvı

• Sakin oluñız ve tarafsız davranıñız.
• Muzakere etmeñiz, siyaset aqqında laf etmeñiz, qıymet kesmeñiz, “özüñizni aqlısıñız” dep isbatlamağa tırışmañız. Qısqa cevap beriñiz, tafsilâtlı malümat bermeñiz.
• Siziñ ayatıñız telüke astında olmasa, protokollarnı ya da izaatlarnı evelden yazmañız. Metin siziñ sözleriñizge uymasa, imzalamañız. Sizge qoyulğan sözlernen razı olmañız.
• Fizik tecavuz telükesi bar olğanını is etkeniñizde, birinci nevbet – canıñıznı saqlap qalmaqtır. Vaziyet ağır olğanda, vaziyetni kerginleştirmemek içün areket etiñiz. Esas vazife – teşkerüvden keçmek ve ileride çıqmaq imkânını saqlap qalmaq.

Hatırlañız, Rusiye Federatsiyasınıñ territoriyasında bulunğan er kes özüne ve yaqın soy-soplarına qarşı şaatlıq etmemek aqqına maliktir (Rusiye Federatsiyası Anayasasınıñ 51-inci maddesi). Kerek olğanda, bu aqqa esaslanıp, muayyen sualge cevap bermekni red etmege mümkün. Aynı zamanda, uquqiy delillerniñ qullanuvı olarnıñ ameliyatta saqlanmasını kefil etmey.